İNGİLİS   DİLİNİN   SƏS   SİSTEMİNƏ   DAİR   ŞƏRHLƏR

SAIT   SƏSLƏR

 

1. i:  ɔ: a:  u:  ə: səslərindəki cüt nöqtə həmin sait səslərin uzun tələffüz edildiyini göstərir. Məsələn:

deed [di:d]   boon [bu:n]  flute [flu:t]  word [wə:d]   torch [tɔːtʃ]   horn [hɔːn]   curb [kə:b]   hurl [hə:l]   sir [sə:], [sə]

 

2. æ səsi Azərbaycan dilindəki ə səsinə yaxındır, lakin o, Azərbaycan dilindəki ə səsinə nisbətən daha gərgin tələffüz edilir: add [æd] mad [mæd] dad, dada [dæd; 'dædə  ]   bad [bæd]  bag [bæg]

 

3. ɔ:  səsi Azərbaycan dilindəki a və o səsləri arasında orta bir mövqe tutur. Bu səsi düzgün tələffüz etmək üçün üç dəfə ooo səsini deyin, dodaqları həmin vəziyyətdə saxlamağa çalışaraq və onların dairəvi vəziyyətini dəyişmədən qısa a  /ooo – a/ tələffüz edin:

sort [sɔːt]  lord [lɔːd], [mɪ'lɔːd]   fork [fɔːk]  for [fɔː]  war [wɔː] ward [wɔːd] warm [wɔːm]

 

4. u: - u səslərini tələffüz edərkən dodaqlar dairəviləşir, lakin bu dairəvi forma yastı olur. Dodaqlar Azərbaycan dilindəki “u” səsinin tələffüzündəki kimi irəli uzadılmır:

boon [bu:n]   boost [bu:st]   hoof [hu:f], [fs]   hoop [hu:p]   mood [mu:d]   moon [mu:n]

 

5. ə vurğusuz, qısa, dodaqlanmayan, neytral səsdir. ə saitlərin vurğusuz vəziyyətdə zəifləməsi nəticəsində əmələ gəlir. Bu səs asanlıqla qonşu səslərim təsiri altına düşə bilər:

first [fə:st]

curt [kə:t]

dirt [də:t]

fur [fə:]

curd [kə:d]

bur [bə:]

Sözlərin sonundakı ə səsi Azərbaycan dilindəki vurğusuz ə səsinə yaxın tələffüz edilir:

teacher ['ti:tʃə]   worker ['wə:kə]   mother ['mʌðə]   father ['fɑːðə]   brother ['brʌðə], [z]

 

6. Bütün diftonqlarla əsas səs yükü birinci elementin üzərinə düşür. e i  a i  ɔi  diftonqlarının tələffüzü zamanı azərbaycanlı şagirdlərə məxsus ən xarakterik səhv bu diftonqların ikinci elementinin həddindən artıq aydın tələffüz edilməsi və onun ana dilindəki  y  səsinə çevrilməsidir.Yadda   saxlamaq lazımdır ki, bu diftonqların ikinci elementi i səsinin tələffüzünə yönəldilir, lakin onun tam formalaşması baş vermir:

pray [preɪ]  obey [ə'beɪ]  joy [dʒɔɪ]  voice [vɔɪs]  toil [tɔɪl]  fail [feɪl]

Həmin diftonqların tələffüzü zamanı dodaqları bir-birinə yaxınlaşdırmaq olmaz.

 

7. ɪə və  ɛə diftonqlarının son elementləti qısa ə kimi səslənir:

reappear ['ri:ə'p]

fear [fɪə]

hear [hɪə]

bear [bɛə]

beard [bɪəd]

sneer [snɪə]

deer [dɪə]

scare [skɛə]

share [ʃɛə]

spare [spɛə]

air [ɛə]

hair [hɛə]

hour ['auə]

our ['auə]

devour [dɪ'vauə]

detour ['di:tuə]

SAMITLƏR

 

1. p-b samitlərinin tələffüzü zamanıdodaqlar möhkəm kipləşir. Bu səsləri tələffüz edərkən 20-25 sm məsafədən kağız vərəq tutsaq, hava axınının təsirindən vərəq titrəyər:

bad [bæd], [beɪd] bat [bæt] pat [pæt] paper ['peɪpə] pap [pæp] but [bʌt], [bət]  put [put], [pʌt]

 

2. t-d samitlərinin tələffüzü zamanı dilin ucu yuvaqlara ( üst dişlərdən yuxarıdakı  qovucuqlara)  sıxılır və sürətli hava axınının təsirindən yaranan partlayışla yuvaqlardan aralanır.

ten [ten]  top [tɔp]   time [taɪm]  teem [ti:m]  tea [ti:]

s  səsindən sonra gələn t nəfəsli tələffüz edilir:

step [step] stick [stɪk]  still [stɪl] stink [stɪŋk] sty [staɪ] style [staɪl]

 

n, l  samitləri də l, d kimi tələffüz edilir, lakin onlar l, d samitlərindən fərqli olaraq küysüz səslənir:

bench [bentʃ] men [men]  bell [bel]  tell [tel]  today [tə'deɪ] cod [kɔd] loom [lu:m]  look [luk]

 

3. k-g səslərini tələffüz edərkən dilin arxa hissəsi yumşaq damağa toxunur və bu səslər həmişə gərgin deyilir. Daha doğrusu ingilis dilində  Bakı sözündə olduğu kimi yumşaq  k  səsi yoxdur:

bake [beɪk] look [luk] dog [dɔg] bag [bæg] cook [kuk] sake [seɪk]

 

4. f-v samitləri üst dişlərin alt damağa toxunması və onu azca sıxması ilə tələffüz olunur. Müşahidə edilən tipik səhvlərdən biri tələffüz zamanı üst dodaqla alt dodağın bir-birinə toxunmasıdır.

fine [faɪn] far [fɑː]  safe [seɪf] after ['ɑːftə]  fire ['faɪə]

Yuxarıdakı səslərdən fərqli olaraq w qoşadodaq səsdir. Yəni bu səsin tələffüz edilməsində hər iki dodaq iştirak edir. Bu səsin deyilişində dodaqlar   ua  birləşməsinin tələffüzü vəziyyətni alır. Elə edin ki, tələffüz zamanı dodaqlar dairəviləşib irəli uzansın və sürətlə də öz əvvəlki vəziyyətinə qayıtsın.

Məsələn:

wipe [waɪp]

wife [waɪf]

wake [weɪk]

wafer ['weɪfə]

wad [wɔd]

5. Dişarası  ð və θ  səslərinin tələffüzü zamanı müəyyən çətinliklər meydana çəxər. bu samitlər tez-tez səhv olaraq s  və z  , yaxud t  və  d  samitləri ilə qarışdırılır. ð cingiltilii, θ isə kar samitdir. Həmin səsləri düzgün tələffüz etmək üçün dodaqları elə açmaq lazımdır ki, üst və alt dişlər görünsün. Sonra dilin ucunu   2-3 mm çıxararaq dişlərin arasına qoymaq lazımdır. Bu səslərin tələffüzü zamanı aşağıdakı tipik səhvlərə təsadüf edilir:  alt dodaq alt dişlərin görünəcəyi qədər açılmır, dilin ucu alt dodağın üstünə düşür ki, bu da səsi korlayır. Bəzən tələffüz zamanı alt və üst dodaqlar bir-brinə toxunur və nəticədə ð  səsinə oxşar  v səsi alınır.

Diqqət yetirin ki, bu səsləri tələffüz edərkən dilin ucu dişlərin arasından kənara çıxsın

 

6. s – z  səslərinin tələffüzü adətən çətinlik törətmir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, z səsi feil şəkilçisinin, eləcə də isimlərin cəm halının şəkilçiləri kimi səhv olaraq araşdırılır. Bundan əlavə, s – z səslərinin ð  - θ ilə birləşmələri üzərində xüsusilə dayanmaq lazımdır. Bu birləşmələri düzgün mənimsəmək tədrisin ilk mərhələsində çətinlik törədir. Bu çətinlik eləcə də n, t, d, l  səsləri ilə dişarası ð səsinin birləşməsinə aiddir. Belə hallarda birləşmələr arasında fasilə ( pauza)  etmək olmaz. Çünki bir səsin sonu o biri səsin başlanğıcına gətirib çıxarmalıdır, özü də sonuncudan qabaqkı özünün tam normal vəziyyətində deyilmir. Məsələn, s və z  ð səsi ilə birləşmədə elə tələffüz edilməlidir ki, dilin ucu alt dişlərin haşiyələrində olub, bundan kənara çıxmasın. Belə olduqda özündən sonra gələn dişarası səsi tələffüz edərkən dilin ucu asanlıqla dişlərin haşiyələrindən kənara çıxır və lazımi vəziyyəti alır.

sit [sɪt] so [sou] sleep [sli:p] place [pleɪs] cigarette [,sɪgə'ret]  has [hæz], [həz]  zero ['zɪərou], noise [nɔɪz]  say [seɪ]

Buna oxşar vəziyyət n, t, d, l samitlərinin ð səsi ilə birləşməsi zamanı da baş verir. Bu samitlərin tələffüzündə dilin ucu üst dişlərin kənarlarına toxunur və sonra da ð səsinin tələffüzü üçün lazım olan vəziyyəti alır.

thank [θæŋk] thick [θɪk] thin [θɪn]  bath [bɑːθ], [bɑːðz]   there [ðɛə], [ðə] weather ['weðə] with [wɪð]  father ['fɑːðə]mother ['mʌðə]

           

7. ò və ʒ samitləri kifayət qədər yumşaq, məsələn, “şəkər” sözündəki  ş  kimi tələffüz edilir.  

pleasure ['pleʒə] measure ['meʒə]  vision ['vɪʒən] decision [dɪ'sɪʒən]

ship [ʃɪp]  sharp [ʃɑ:p] fish [fɪʃ] English ['ɪŋglɪʃ] short [ʃɔ:t]

           

8. tò  və dʒ  samitləri demək olar ki, Azərbaycan dilindəki ç  və c  samitlərinə uyğun gəlir və heç bir tələffüz çətinliyi yaratmır:

age [eɪdʒ] judge ['dʒʌdʒ] language ['læŋgwɪdʒ]  change [tʃeɪndʒ] danger ['deɪndʒə]  each [i:tʃ] teach [ti:tʃ]  much [mʌtʃ]  such [sʌtʃ]

           

9. h samitini tələffüz edərkən hava axını dil ilə damaq arasında heç bir maneə olmadan ağız boşluğundan çıxmalıdır:

his [hɪz], [ɪz]  happy ['hæpɪ]  here [hɪə]  help [help] hand [hænd]

           

10.  m, n, l samitləri sözlərin sonunda davamlı tələffüz olunur:

man [mæn] make [meɪk] money ['mʌnɪ]     many ['menɪ]  my [maɪ] name [neɪm] near [nɪə] then [ðen] finish ['fɪnɪʃ] not [nɔt]  long [lɔŋ] well [wel] film [fɪlm]  dull [dʌl]  late [leɪt]

           

11. Xüsusilə sözlərin sonunda təsadüf edilən  ŋ səsini tələffüz edərkən yadda saxlayın ki, burun səsi olan ŋ  əvəzinə sonda  k yaxud q səsləri tələffüz edilnəəsin. Bu zaman əvvəlcə küyü azaltmalı, sonra isə dilin arxası ilə yumşaq damağın kipləşməsinə son qoymaq lazımdır.

sing [sɪŋ]   working ['wə:kɪŋ]  English ['ɪŋglɪʃ]   king [kɪŋ]    bring [brɪŋ]

12. r səsini tələffüz edərkən çalışın ki, dilin ucu yuvaqların arxasına doğru qalxsın, lakin yuvaqlara və damaöa toxunmasın.

red [red]   round [raund]   very ['verɪ]   every ['evrɪ]   room [ru:m